Wanneer ben je schijnzelfstandige? (2026)

Wanneer word je als schijnzelfstandige aangemerkt?

Je bent schijnzelfstandige wanneer je formeel als zzp'er werkt, maar de Belastingdienst oordeelt dat er feitelijk sprake is van een dienstbetrekking. Dit gebeurt wanneer je niet voldoet aan minimaal één van de zeven wettelijke criteria voor zelfstandigheid, waarbij vooral de aanwezigheid van een gezagsverhouding, vaste werktijden en het ontbreken van ondernemersrisico doorslaggevend zijn.

De Belastingdienst toetst vanaf 1 januari 2026 actief op schijnzelfstandigheid met de nieuwe Wet arbeidsmarkt in balans (WAB). Opdrachtgevers riskeren naheffingen van 52% loonheffing plus 20% werkgeverslasten over de gehele opdrachtperiode, vaak met terugwerkende kracht tot 5 jaar. Daarbovenop komen bestuurlijke boetes tot €24.000 per schijnzelfstandige.

De 7 wettelijke criteria die bepalen of je schijnzelfstandige bent

De Belastingdienst hanteert sinds het Deliveroo-arrest (HR 24 februari 2023) een verfijnde toets met zeven criteria. Je moet aan alle criteria voldoen om als échte zelfstandige te worden aangemerkt:

1. Gezagsverhouding (zwaarst wegend criterium)

Het gezagscriterium is het meest kritische element. Je bent waarschijnlijk schijnzelfstandige als:

• Je opdrachtgever bepaalt hoe je je werk uitvoert (niet alleen wat het eindresultaat moet zijn)
• Je verplicht aanwezig moet zijn bij teamoverleggen of standups
• Je rapporteert aan een leidinggevende zoals andere werknemers
• Je werkt volgens vastgestelde protocollen of werkwijzen van de opdrachtgever
• Je functioneringsgesprekken hebt of beoordeeld wordt op je functioneren

Een IT-consultant die dagelijks om 9:00 uur bij de daily standup moet zijn en wekelijks één-op-één gesprekken heeft met een teamleider, voldoet niet aan dit criterium.

2. Vrije vervanging

Je moet jezelf zonder toestemming kunnen laten vervangen door een gekwalificeerde collega. In de praktijk betekent dit:

• Geen persoonlijke arbeidsverrichting in je contract
• Je opdrachtgever mag geen veto uitspreken over je vervanger
• Je blijft zelf verantwoordelijk voor de kwaliteit van de vervanger

3. Ondernemersrisico

Echte ondernemers dragen financieel risico. Dit uit zich in:

• Investeren in eigen materiaal, software of gereedschap (minimaal €3.000-5.000)
• Aansprakelijkheid voor schade of fouten
• Geen doorbetaling bij ziekte of verlof
• Risico op wanbetaling door opdrachtgevers

4. Meerdere opdrachtgevers

De Belastingdienst kijkt naar je inkomstenverdeling:

• Minimaal 30% omzet uit andere bronnen dan hoofdopdrachtgever
• Actief acquireren van nieuwe opdrachten
• Zichtbare profilering als zelfstandig ondernemer (website, LinkedIn, KvK-profiel)

5. Vrije werktijden en -locatie

Je bepaalt zelf wanneer en waar je werkt. Let op: ook '40 uur beschikbaar' of 'tijdens kantooruren bereikbaar' kan al als onvoldoende vrij worden gezien.

6. Geen integratie in de organisatie

Je werkt duidelijk als externe partij:

• Eigen e-mailadres (niet @opdrachtgever.nl)
• Niet in organogram of op personeelslijsten
• Geen toegang tot personeelsregelingen
• Eigen visitekaartjes en communicatie

7. Duur en aard van de overeenkomst

Opdrachten langer dan 9 maanden bij dezelfde opdrachtgever verhogen het risico. Verlengingen van 'tijdelijke' opdrachten zijn een rode vlag.

Praktijkvoorbeelden: wanneer ben je wel of geen schijnzelfstandige?

Voorbeeld 1: De schijnzelfstandige developer

Mark werkt als freelance developer 40 uur per week bij FinTech BV:

• Dagelijkse standup om 9:15 uur (verplicht)
• Werkt in scrum-team met vaste collega's
• Gebruikt laptop en accounts van FinTech BV
• Krijgt instructies van product owner over implementatie
• Factureert €95 per uur, maar heeft geen andere klanten

Uitkomst: Mark is schijnzelfstandige. Hij voldoet niet aan het gezagscriterium, heeft geen ondernemersrisico en is volledig geïntegreerd.

Voorbeeld 2: De zelfstandige marketingconsultant

Lisa adviseert Scale-up XYZ over hun marketingstrategie:

• Werkt 3 dagen per week, eigen tijdsindeling
• Presenteert maandelijks voortgang aan directie
• Gebruikt eigen laptop en tools (investering €8.000)
• Heeft 4 andere klanten (60% van omzet)
• Mag taken uitbesteden aan haar business partner

Uitkomst: Lisa is échte zelfstandige. Ze heeft ondernemersrisico, meerdere opdrachtgevers en geen gezagsverhouding.

Financiële gevolgen van schijnzelfstandigheid

De financiële impact van een schijnzelfstandigheidsbeoordeling is substantieel voor beide partijen:

Rekenvoorbeeld naheffing

Stel: Een IT-consultant factureert 2 jaar lang €100 per uur, 1.600 uur per jaar:

• Totaal gefactureerd: €320.000
• Naheffing loonheffing (45%): €144.000
• Werkgeverspremies (20%): €64.000
• Bestuurlijke boete: €24.000
• Totale naheffing opdrachtgever: €232.000

De consultant zelf moet mogelijk €7.500 aan ondernemersaftrek terugbetalen plus BTW-correcties.

Hoe voorkom je dat je als schijnzelfstandige wordt aangemerkt?

Om schijnzelfstandigheid te voorkomen, neem je deze concrete stappen:

1. Versterk je ondernemerspositie

• Investeer minimaal €5.000 in bedrijfsmiddelen (hardware, software, cursussen)
• Sluit een beroepsaansprakelijkheidsverzekering af (€1-2 miljoen dekking)
• Zorg voor minimaal 3 opdrachtgevers per jaar
• Houd de 70/30 regel aan: maximaal 70% omzet van één opdrachtgever

2. Contract en werkafspraken

• Gebruik een overeenkomst van opdracht, geen detacheringscontract
• Beschrijf alleen resultaten, geen werkwijze of aanwezigheidsverplichting
• Neem vervangingsclausule op zonder goedkeuringsvereiste
• Vermijd termen als 'werkgever', 'werknemer', 'salaris' of 'verlof'

3. Werkwijze aanpassen

• Werk minimaal 1 dag per week vanaf eigen locatie
• Plan eigen werktijden, vermijd vaste kantoortijden
• Gebruik eigen e-mailadres en tools
• Factureer per project of resultaat, niet per uur
• Weiger functioneringsgesprekken, bied voortgangsrapportages aan

4. Administratieve scheiding

• Eigen visitekaartjes en e-mailhandtekening
• Niet op personeelslijsten of in systemen
• Geen bedrijfskleding of personeelspas
• Eigen werkplek of flex-plek, geen vast bureau

Wet DBA en handhaving vanaf 2026

De Wet DBA wordt vanaf 1 januari 2026 streng gehandhaafd. Dit betekent:

• Geen overgangsperiode meer: directe boetes bij constatering
• Risicogestuurde controles: focus op sectoren met hoog risico (IT, zorg, bouw)
• Modelovereenkomsten vervallen: geen zekerheid meer vooraf
• Persoonlijke aansprakelijkheid: bestuurders kunnen hoofdelijk aansprakelijk worden

De Belastingdienst zet vanaf 2026 in op data-analyse om risicovolle situaties te identificeren. Signalen zoals langdurige opdrachten bij één opdrachtgever, vaste factuurbedragen en gebruik van bedrijfsmiddelen van de opdrachtgever leiden tot controles.

Speciale aandachtspunten per sector

IT-sector

De IT-sector heeft extra risico door:

• Werken in vaste teams (scrum/agile)
• Gebruik van bedrijfssystemen en -accounts
• Lange opdrachten (vaak >12 maanden)
• Hoge mate van instructies en protocollen

Bouwsector

In de bouwsector spelen andere factoren:

• Vaste werktijden op bouwplaats
• Directe aansturing door uitvoerder
• Gebruik van materiaal hoofdaannemer
• Geen eigen verzekeringen of certificaten

Zorg en welzijn

Zorgprofessionals lopen risico door:

• Vaste dienstroosters
• Werken volgens protocollen instelling
• Directe patiëntenzorg onder supervisie
• Gebruik van faciliteiten en systemen zorginstelling

Wat te doen als je mogelijk schijnzelfstandige bent?

Handel snel als je vermoedt dat je situatie niet zuiver is:

1. Doe direct de gratis risicoscan voor een eerste indicatie
2. Analyseer je situatie: check alle 7 criteria kritisch
3. Bespreek met opdrachtgever: stel aanpassingen voor in werkwijze en contract
4. Documenteer wijzigingen: leg nieuwe afspraken vast in aangepaste overeenkomst
5. Diversifieer je klantenbase: start direct met acquisitie nieuwe opdrachten
6. Overweeg alternatieven: payrolling of tijdelijk dienstverband tot situatie helder is

Bij twijfel is het verstandig om juridisch advies in te winnen. De kosten van preventief advies (€500-1.500) vallen in het niet bij mogelijke naheffingen.

Dit artikel is informatief bedoeld en vormt geen juridisch advies.