DBA Wetgeving 2026: Gids voor ZZP en Bedrijf

Wat is de DBA wetgeving precies?

De Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (DBA) verving in 2016 de VAR-verklaring. Het doel: voorkomen dat werknemers onterecht als ZZP'er werken terwijl ze eigenlijk in loondienst horen. Na jaren van opschorting staat de strikte handhaving nu definitief gepland voor 1 januari 2026.

De kern van de wetgeving draait om één centrale vraag: werk je écht als zelfstandige of ben je een verkapte werknemer? De Belastingdienst beoordeelt dit aan de hand van drie hoofdcriteria:

• Gezagsverhouding: Bepaalt de opdrachtgever wanneer, waar en hoe je werkt?
• Loon: Ontvang je een vast bedrag per periode of een marktconform tarief per opdracht?
• Persoonlijke arbeid: Moet je het werk zelf doen of mag je vrijelijk vervangen?

Bij schijnzelfstandigheid krijgen beide partijen te maken met forse financiële consequenties. De opdrachtgever moet alsnog loonheffing, werkgeverspremies én boetes betalen. De ZZP'er verliest ondernemersfaciliteiten en moet mogelijk belasting terugbetalen.

Lees meer over wat schijnzelfstandigheid precies inhoudt en waarom de overheid hier zo streng op toeziet.

Wetgeving DBA: de actuele stand van zaken in 2024

Sinds 2016 geldt officieel een handhavingsmoratorium - de Belastingdienst handhaaft niet actief, behalve bij kwaadwillendheid of recidive. Dit verandert drastisch per 1 januari 2026. Minister Van Hijum (Sociale Zaken) bevestigde in september 2024 dat het moratorium definitief eindigt.

De huidige overgangsfase kent drie belangrijke mijlpalen:

• Tot 1 januari 2025: Handhavingsmoratorium blijft gelden, tenzij sprake is van evidente kwaadwillendheid
• 1 januari 2025 - 31 december 2025: Laatste jaar om arbeidsrelaties op orde te brengen
• Vanaf 1 januari 2026: Volledige handhaving met naheffingen en boetes

Wat veel ondernemers niet weten: de Belastingdienst mag bij handhaving vanaf 2026 terugkijken tot vijf jaar. Dit betekent dat opdrachten vanaf 2021 onder de loep genomen kunnen worden. Een IT-consultant die sinds 2021 fulltime voor één opdrachtgever werkt, riskeert dus naheffing over de hele periode.

De modelovereenkomsten die voor 2016 werden goedgekeurd, zijn nog steeds geldig mits de feitelijke werkwijze niet is veranderd. Nieuwe modelovereenkomsten worden echter niet meer beoordeeld door de Belastingdienst.

Boetes en naheffingen: de financiële risico's uitgelegd

De financiële gevolgen van schijnzelfstandigheid zijn aanzienlijk. Voor een ZZP'er met een uurtarief van €75 die 40 uur per week werkt, lopen de kosten als volgt op:

De boete bedraagt momenteel €5.514 per overtreding, maar kan oplopen tot €22.500 bij grove schuld of recidive. Een overtreding is elke arbeidsrelatie die ten onrechte niet als dienstbetrekking is aangemerkt.

Voor de ZZP'er komen daar nog bij:

• Terugbetalen van de ondernemersaftrek (€5.030 in 2024)
• Terugbetalen van de zelfstandigenaftrek (€6.310 in 2024)
• Mogelijk terugbetalen van de MKB-winstvrijstelling (13,31% van de winst)
• Correctie BTW-aftrek op zakelijke uitgaven

Een concrete casus: Een marketingspecialist werkte drie jaar voor een mediabedrijf tegen €80 per uur. Bij controle oordeelde de Belastingdienst: schijnzelfstandigheid. Resultaat: €267.000 naheffing voor de opdrachtgever, €34.000 terugvordering voor de ZZP'er.

Bereken zelf je risico met onze naheffing calculator.

De drie kerntoetsen van de Belastingdienst

1. Gezagsverhouding: het doorslaggevende criterium

De gezagsverhouding is in 90% van de gevallen doorslaggevend. De Belastingdienst kijkt naar feitelijk gedrag, niet naar wat in het contract staat. Concrete indicatoren voor gezag:

• Werktijden: Moet je van 9 tot 5 aanwezig zijn? Rode vlag.
• Werklocatie: Werk je structureel op kantoor van de opdrachtgever? Risicovol.
• Instructies: Bepaalt de opdrachtgever hóé je het werk uitvoert? Problematisch.
• Integratie: Sta je in het organogram? Heb je een bedrijfspas? Word je uitgenodigd voor personeelsfeesten? Allemaal signalen van een dienstbetrekking.

Het Deliveroo-arrest (HR 24 november 2023) scherpte de criteria verder aan. Zelfs als je formeel vrij bent in je werktijden, maar in de praktijk altijd beschikbaar moet zijn, kan sprake zijn van gezag.

Lees onze uitgebreide analyse van de gezagsverhouding en de Deliveroo-criteria.

2. Loonbetaling: marktconform of werknemersloon?

Een marktconform tarief is essentieel. De Belastingdienst hanteert als vuistregel: ligt je uurtarief minstens 30% boven het brutoloon van een vergelijkbare werknemer? Een senior developer in loondienst verdient €5.500 bruto. Als ZZP'er zou je dus minimaal €47 per uur moeten vragen (uitgaande van 173 werkbare uren per maand).

Verdachte betalingsconstructies:

• Vast maandbedrag ongeacht gewerkte uren
• Doorbetaling tijdens ziekte of vakantie
• Dertiende maand of bonussen gekoppeld aan bedrijfsprestaties
• Onkostenvergoedingen volgens CAO-normen

3. Persoonlijke arbeid: de vervangingstoets

Mag je jezelf laten vervangen zonder toestemming? In theorie het makkelijkste criterium, in de praktijk vaak lastig. De Belastingdienst kijkt of vervanging:

• Contractueel is toegestaan (staat het in je overeenkomst?)
• Feitelijk mogelijk is (accepteert de opdrachtgever een vervanger?)
• Daadwerkelijk gebeurt (heb je ooit vervangen?)

Een ICT'er die voor zijn vakantie een collega-ZZP'er inschakelt zonder overleg met de opdrachtgever, voldoet aan dit criterium. Moet je eerst toestemming vragen? Dan is sprake van beperkte vervanging, wat op een dienstbetrekking wijst.

Praktische stappen voor ZZP'ers en opdrachtgevers

Voor ZZP'ers: je positie versterken

1. Diversifieer je opdrachtgevers
Werk voor minstens 3 verschillende opdrachtgevers per jaar. De 70%-regel (niet meer dan 70% omzet bij één opdrachtgever) is geen wet, maar wel een belangrijke indicator.

2. Professionaliseer je werkwijze

• Werk met eigen tools en software
• Stel zelf je werktijden vast
• Communiceer schriftelijk over je beschikbaarheid
• Factureer per project of resultaat, niet per uur
• Bouw een vervangingsnetwerk op

3. Documenteer je ondernemerschap
Verzamel bewijzen: meerdere opdrachtgevers, eigen acquisitie, investeringen in je bedrijf, lidmaatschappen brancheverenigingen, eigen verzekeringen.

Voor opdrachtgevers: compliance organiseren

1. Inventariseer alle flexibele schil
Breng in kaart: wie werkt er als ZZP'er, hoe lang al, hoeveel uur per week, welke werkzaamheden?

2. Toets kritische situaties
Extra aandacht voor:

• ZZP'ers die langer dan 1 jaar in dienst zijn
• ZZP'ers die meer dan 3 dagen per week werken
• ZZP'ers die kernactiviteiten uitvoeren
• Ex-werknemers die nu als ZZP'er werken

3. Pas arbeidsrelaties aan waar nodig
Opties bij risico op schijnzelfstandigheid:

• In dienst nemen (vast of tijdelijk)
• Via payroll of uitzendbureau
• Opdracht aanpassen (minder gezag, projectbasis)
• Samenwerking beëindigen

Download onze gratis checklist voor opdrachtgevers of doe direct de gratis risicoscan.

Alternatieven voor de DBA wetgeving: wat komt eraan?

De opvolger van de Wet DBA staat bekend als de Wet VBAR (Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties). Deze wet zou meer duidelijkheid bieden maar is controversieel. Belangrijkste wijzigingen:

• Webmodule: Online tool waarbij partijen samen vragen beantwoorden
• Opdrachtgeversverklaring: Vervangt de modelovereenkomst
• Rechtsvermoeden: Bij hoog tarief (nog vast te stellen) geen dienstbetrekking

De invoering is uitgesteld naar onbekende datum. Tweede Kamer en werkgeversorganisaties hebben kritiek: te complex, juridisch niet sluitend, geen echte zekerheid. Tot die tijd blijft de huidige DBA wetgeving van kracht.

Brancheverenigingen pleiten voor alternatieven zoals een opt-out voor hoogopgeleide ZZP'ers of een minimumtarief waaronder altijd sprake is van een dienstbetrekking. Deze voorstellen hebben vooralsnog geen politieke meerderheid.

Lees alles over de Wet VBAR en waarom invoering steeds wordt uitgesteld.

Sectorspecifieke aandachtspunten

IT en technologie

Hoogste risicosector volgens de Belastingdienst. Waarom? Veel IT'ers werken langdurig on-site, geïntegreerd in teams, volgens de methodieken van de opdrachtgever. Tips:

• Werk remote of maximaal 3 dagen on-site
• Gebruik eigen laptop en software
• Factureer per sprint of deliverable
• Minimumtarief: €75-€100 per uur

Zorg en welzijn

Complex door wettelijke kwaliteitseisen. Een ZZP-verpleegkundige moet zich houden aan protocollen van de zorginstelling - is dat gezag? Jurisprudentie zegt: kwaliteitseisen alleen maken geen gezagsverhouding. Maar let op:

• Vrije keuze in diensten is cruciaal
• Geen vaste patiëntengroep
• Werk via bemiddelingsbureau vermindert risico

Bouw en techniek

Traditioneel veel ZZP'ers, maar ook veel schijnconstructies. De Belastingdienst let extra op:

• Kraanmachinisten (vaak gezag aanwezig)
• Koppelbazen (doorlenen is verboden)
• Vaste bouwploegen

Gebruik de juiste overeenkomst van opdracht en zorg voor duidelijke resultaatafspraken.

Veelgemaakte fouten en hoe je ze voorkomt

Fout 1: "We hebben een goed contract, dus we zijn safe"
De Belastingdienst kijkt naar de feitelijke situatie. Een perfect contract betekent niets als je in de praktijk als werknemer functioneert.

Fout 2: "Ik heb een KvK-nummer en BTW-nummer, dus ben ik ondernemer"
Administratieve registraties zeggen niets over de aard van je arbeidsrelatie. Ook werknemers kunnen een KvK-nummer hebben voor nevenactiviteiten.

Fout 3: "We gebruiken een tussenpersoon, dus wij hebben geen risico"
Bij schijnzelfstandigheid kan de Belastingdienst door constructies heen prikken. De eindopdrachtgever blijft verantwoordelijk.

Fout 4: "We betalen een hoog tarief, dus geen dienstbetrekking"
Een hoog tarief helpt, maar is niet doorslaggevend als op andere punten sprake is van een dienstbetrekking.

Fout 5: "We werken al jaren zo zonder problemen"
Het handhavingsmoratorium eindigt. Wat jaren goed ging, kan vanaf 2026 tot grote naheffingen leiden.

Stappenplan: word compliant vóór 2026

Q4 2024: Bewustwording en inventarisatie

• Doe de gratis risicoscan voor al je arbeidsrelaties
• Inventariseer risicovolle situaties
• Stel prioriteiten vast

Q1 2025: Analyse en besluitvorming

• Analyseer arbeidsrelaties met hoog risico
• Beslis: aanpassen, beëindigen of risico accepteren
• Communiceer met betrokken ZZP'ers/opdrachtgevers

Q2 2025: Implementatie aanpassingen

• Pas contracten en werkwijzen aan
• Organiseer vervanging waar nodig
• Documenteer wijzigingen

Q3 2025: Monitoring en bijsturing

• Check of aanpassingen in praktijk werken
• Bijsturen waar nodig
• Laatste correcties doorvoeren

Q4 2025: Finale check

• Eindevaluatie alle arbeidsrelaties
• Documentatie compleet maken
• Klaar voor handhaving per 1-1-2026

Dit artikel is informatief bedoeld en vormt geen juridisch advies.